درسنامه آموزشی کار و فناوری کلاس هفتم

ایران یکی از نخستین کشورهایی است که در آن کشاورزی انجام شده است. حفاری‌هایی که در اطراف کاشان به عمل آمده‌اند، نشان می‌دهند که در شش هزار سال گذشته ایرانی‌ها کشاورزی پیشرفته‌ای داشته‌اند. امروزه نیز لازم است راه گذشتگان را برای گسترش کشاورزی ادامه دهیم.

با پرورش گیاهان، شما می‌توانید محیط زندگی زیبا داشته باشید یا مواد خوراکی سالمی برای مصرف خانوادهٔ خود آماده کنید. همچنین بخشی را به فروش برسانید و درآمدی به‌دست آورید.

در این پودمان شما پرورش گیاهانی مانند شوید، گیاهان آپارتمانی مانند شمعدانی و پتوس، نهال درخت انگور و کشت سبزهٔ نوروز را یاد می‌گیرید. همچنین می‌توانید به‌جای گل، نهال و سبزه‌ای که در کتاب آموزش داده شده، روش پرورش گل، نهال و سبزهٔ دیگری را که برای این درس آماده شده است انتخاب کنید یا حتی متناسب با شرایط منطقه و با هماهنگی با دبیر خود، نمونه‌های دیگری را به دلخواه پرورش دهید.

شغل بخشی از مردم کشور ما کشاورزی است. شغل‌های مربوط به کشاورزی را می‌توان در چند گروه زراعت، باغبانی، ماشین‌های کشاورزی، دامپروری، صنایع غذایی و منابع طبیعی دسته‌بندی کرد.

شکل 2-10- برخی از شغل‌های مربوط به کشاورزی

 کشاورزان برای پرورش گیاهان، بسیار تلاش می‌کنند. کارهای کشاورزی را می‌توان به‌صورت زیر دسته‌بندی کرد.
- بررسی امکان پرورش یک گیاه در یک ناحیه آب و هوایی 
- آماده کردن بستر کاشت 
- کاشت 
- داشت 
- برداشت
- کارهای پس از برداشت

10-1- بررسی امکان پرورش یک گیاه در یک ناحیه آب و هوایی

محیط زندگی گیاه در واقع سیستمی است با اجزای گوناگون و گیاهان بخشی از آن هستند. برای درست کار کردن این سیستم، باید همهٔ عوامل و نیازهای گیاهان (دمای هوا، میزان آب، بستر کاشت، مواد غذایی، رطوبت هوا و سایر نیازها) تأمین شود.

10-9- آماده کردن بستر کاشت

بستر کاشت: به‌جایی که شرایط لازم را برای جوانه زدن گیاه دارد و بذر در آن کاشته می‌شود، بستر کاشت می‌گویند.
بذر: بذر بخشی از گیاه، مانند دانه، غده، ساقه و برگ است که با کاشت و پرورش آن، گیاه دیگری مانند گیاه قبلی تولید می‌شود.

جدول 2-10- انواع بستر کاشت

	گل	سبزی	نهال درخت	غلات
بستر کاشت برای آموزش	گلدان یا باغچه	جعبهٔ کاشت یا باغچهٔ مدرسه یا خانه	گلدان، باغچه	قطعهٔ زمین
بستر کاشت برای تولید اقتصادی	گلدان، گلخانه یا گلستان	کرت، قطعه	گلدان، نهالستان	مزرعه

کود: موادی که باعث حاصل‌خیزی بستر گیاه و افزایش محصول و مرغوبیت آن می‌شوند کود نام دارد. کودها دو دستهٔ آلی و شیمیایی هستند و پیش از کاشت یا پس از آن، به روش دستی یا ماشینی به گیاه داده می‌شود.

شکل 4-10- دو روش پخش کود

هم‌اندیشی

آشنایی با وسایل و مواد مورد نیاز برای کاشت

برای کاشت گیاه به مواد و وسایلی نیاز دارید که برخی از آن‌ها در جدول 3-10 نشان داده شده است. با هم‌اندیشی در گروه، جاهای خالی جدول را پر کنید.

جدول 3-10- برخی از وسایل و مواد مورد نیاز برای کاشت

آماده کردن جعبۀ کاشت شوید

1- جعبهٔ کاشت مناسبی انتخاب کنید یا با آموخته‌های خود از پودمان کار با چوب با چند تکه چوب، جعبه کاشت بسازید.
2- به اندازهٔ یک سوم حجم جعبهٔ کاشت خاک باغچه، یک سوم ماسه و یک سوم کود حیوانی را باهم مخلوط کنید. برای رعایت نکات بهداشتی هنگام کار با خاک، دستکش بپوشید.
3- جعبهٔ کاشت را تا چند سانتی‌متری لبهٔ آن با مخلوط آماده شده پر کنید.
4- روی خاک، با فاصلهٔ کم، شیارهایی با عمق دو تا سه برابر اندازهٔ بذری که می‌خواهید بکارید ایجاد کنید.

آماده کردن گلدان برای کاشت قلمۀ شمعدانی و پتوس:

گلدان را از خاک سبک (مخلوطی از ماسه و خاک‌برگ) پر کنید. به کمک میخ نشا یا تکهٔ نازک شاخهٔ درخت، در سطح خاک گودی کوچکی برای کاشت قلمه ایجاد کنید.

آماده کردن باغچه برای کاشت بذر گل و سبزی

1- اگر می‌خواهید شوید را در باغچه بکارید محل کشت آن را با بیل یا بیلچه شخم بزنید. چون بیشتر سبزی‌ها به خاک حاصل‌خیز نیاز دارند، با هماهنگی و راهنمایی دبیر خود، کمی کود حیوانی و ماسه را نیز با خاک مخلوط کنید.
2- سطح باغچه را با شن‌کش یا بیل هموار کنید.
3- فاصلهٔ ردیف کاشت را با کشیدن نخ روی زمین مشخص و روی زمین شیارهای باریکی ایجاد کنید.
آماده کردن خزانه برای کاشت قلمۀ انگور: اگر می‌خواهید قلمهٔ انگور را در گلدان بکارید، با آماده کردن چند گلدان، آن‌ها را از خاک (مخلوطی از خاک باغچه و ماسه با نسبت برابر) پر کنید.
برای کاشت قلمهٔ انگور در باغچه باید خاک محل کاشت قلمه را با بیل شخم بزنید و آن‌را نرم کنید.

شکل 5-10- آماده کردن جعبه کاشت شوید

10-3- چند روش برای زیاد کردن و کاشت گیاهان

روش کاشت گیاهان انتخاب شده در جدول 4-10 را در گروه بررسی کنید و برای هر کدام یک نمونه گیاه در جای خالی بنویسید.

جدول 4-10- چند روش برای کاشت گیاهان

روش	شرح	شکل	نمونه گیاه
کشت دانه	دانه اگر در شرایط مناسب کاشته شود، جوانه می‌زند و گیاه جدیدی به‌وجود می‌آورد.
قلمه زدن	اگر بخشی از ساقه، ریشه و برگ یک گیاه را در شرایط مناسب و در بستر مناسب بکارید و شرایط مورد نیاز آماده شود، قلمه رشد می‌کند و گیاه کاملی تولید می‌گردد.
خوابانیدن	شاخهٔ بعضی از گیاهان را، بدون جدا کردن از تنهٔ گیاه مادر، در داخل خاک می‌کارند به‌گونه‌ای که جوانهٔ انتهایی شاخه برای تولید گیاه جدید بیرون از خاک بماند.
تقسیم بوته	بسیاری از گیاهان علفیِ چندساله مانند گل سجافی را می‌توان از زمین بیرون آورد و با جدا کردن بوته‌های ریشه‌دار و کاشت آن‌ها، گیاه جدیدی تولید کرد.
گرفتن پاجوش	روی ریشهٔ برخی از گیاهان مانند درخت خرما شاخه‌هایی رشد می‌کنند که به آن‌ها «پاجوش» می‌گویند. با جدا کردن پاجوش، همراه با بخشی از ریشه و کاشت آن، می‌توان گیاه دیگری تولید کرد.

آماده کردن قلمۀ شمعدانی: یک ساقهٔ شمعدانی را ببرید و آن‌را به یک یا دو قطعهٔ 10-5 سانتی‌متری تقسیم کنید، به‌گونه‌ای که هر قطعه (قلمه) یک یا دو برگ داشته باشد.

آماده کردن قلمۀ پتوس

1- شاخهٔ پتوس را به اندازهٔ 5 تا 10 سانتی‌متری ببرید، به‌گونه‌ای که یک یا دو برگ روی هر قلمه باقی بماند (برگ‌های اضافه را بچینید).
2- برای ریشه‌دار کردن قلمهٔ پتوس، انتهای هر قلمه را در آب بگذارید تا ریشه‌دار شود.

شکل 8-10- تهیه قلمه پتوس

آماده کردن قلمۀ انگور و تولید نهال

1- هنگام هرس درخت مو در اواخر زمستان، شاخه‌های آن را می‌توانید به قطعات نزدیک به 30 سانتی‌متری تقسیم کنید (شکل 9-10، الف).
2- قلمه‌ها را به مدت 24 ساعت در آب، خیس نگه دارید تا برای کاشت آماده شوند.
3- اگر می‌خواهید قلمهٔ انگور را در خانه یا گلخانه ریشه‌دار کنید، انتهای قلمه‌ها را تا عمق 5 سانتی‌متری در شیارهایی که در بستِر کاشت ایجاد کرده‌اید، جای دهید. بخش پایینی قلمه را که در شیار جای دارد با خاک بپوشانید (شکل 9-10، ب).

شکل 9-10- تهیه و کاشت قلمه انگور

قلمه را می‌توان در جای اصلی (باغ یا باغچه) نیز کاشت تا در همان‌جا ریشه‌دار شود و رشد کند. اگر می‌خواهید نهال انگور تولید کنید، بهتر است قلمه‌ها را در گلدان بکارید تا بتوانید پس از ریشه‌دار شدن، آن را در زمین اصلی بکارید.

آماده کردن بذر شوید برای کاشت: بذر برای جوانه‌زدن باید سالم باشد (بیماری و آفت نداشته باشد، ترک خورده و شکسته نیز نباشد). همچنین ناخالصی نداشته باشد. بنابراین برای آماده کردن بذر شوید، باید بذری سالم و با کمترین ناخالصی خریداری کنید.

10-4- زمان کاشت

ویژگی گیاهی را که برگزیده‌اید بررسی کنید تا بتوانید آن را در شرایط و زمان مناسب بکارید. در زیر، زمان کاشت چند گیاه پیشنهادی را ملاحظه می‌کنید.
شوید: در مناطق خنک در نیمهٔ بهار، در مناطق معتدل در اوایل بهار و در مناطق گرمسیر در پاییز کاشته می‌شود.
شمعدانی:  آن را می‌توان در همهٔ فصل‌های سال کاشت.
پتوس: آن را می‌توان در همهٔ فصل‌های سال کاشت.
انگور: قلمهٔ انگور پس از خزان درخت گرفته می‌شود. نهال انگور پس از سرمای زمستان در محل اصلی کاشته می‌شود.

10-5- کاشت

قرار دادن بذر (دانه یا قلمه) در بستر برای جوانه زدن و رشد گیاه جدید در خاک را کاشت می‌گویند. گیاهان با روش‌های دستی یا ماشینی کاشته می‌شوند. بذرها نیز یا منظم یا درهم کاشته می‌شوند.

شکل 11-10- روش کاشت از نظر فاصلۀ بذر

کاشت بذر شوید

1- با میخ نشاء چند شیار باریک و کم عمق در بستر کاشت ایجاد کنید.
2- بذر دلخواه را با فاصلهٔ 5 سانتی‌متر و به روش خطی در شیارها بریزید.
3- روی بذرها را با مواد سبکی مانند کود پوسیده یا ماسهٔ بادی یا شلتوک برنج به ضخامت حدود 2 میلی‌متر بپوشانید.
4- با آب‌پاش محل کاشت را به آرامی آبیاری کنید.
5- شوید را می‌توانید در جعبه کاشت نیز بکارید.

شکل 12-10- کاشت بذر شوید

کاشت قلمه‌های شمعدانی: به کمک میخ نشا یا شاخهٔ کوچکی، حفره‌ای به عمق 2 سانتی‌متر ایجاد کنید. انتهای قلمه‌ها را در حفره قرار دهید. خاک کنار قلمه را با دست کمی فشار دهید تا خاک به ساقه بچسبد. گلدان را به آرامی با آب‌پاش آبیاری کنید، به اندازه‌ای که کمی آب از ته گلدان بیرون بیاید.

شکل 13-10- کاشت قلمه شمعدانی

کاشت قلمه‌های پتوس: ساقهٔ قلمه‌های ریشه‌دار شده در گلدان را با فاصلهٔ مناسب از لبهٔ آن در خاک بگذارید و بقیهٔ گلدان را با خاک مناسب پر کنید و با دست، خاک کنارهٔ قلمه ریشه‌دار را کمی فشار دهید. سپس مانند گلدان شمعدانی آن‌را آبیاری کنید.

شکل 14-10- کاشت قلمه‌های پتوس

کاشت نهال انگور: کاشت درخت ممکن است از مرحلهٔ کاشت نهال آغاز شود. برای این کار نهال با قلمهٔ انگور را که آماده کرده‌اید، در چاله‌ای بکارید.

نهال انگور را می‌توانید در زمان خواب، بدون آسیب زدن به ریشه، از قلمستان بیرون آورید. برای این کار بیل را در فاصلهٔ مناسب از ریشه (نزدیک به 10 سانتی‌متری ریشه) در خاک فرو ببرید و با اهرم کردن، نهال را همراه با ریشه از زمین بیرون آورید. سپس آن‌را، در گودالی که باید کمی از ریشهٔ نهال بزرگ‌تر باشد، در زمین اصلی بکارید و پیرامون ریشه را با خاک بپوشانید.

روش کار

1- جای کاشت درخت را روی زمین مشخص کنید.
2- گودالی به عمق مناسب با ریشهٔ نهال بکنید.
3- هنگام کندن گودال باید دقت کنید خاک رویی با خاک زیری مخلوط نشود.
4- گودال را با خاک زیرین به‌صورت مخروطی یا کله‌قندی پر کنید. هنگام گذاشتن نهال در گودال، ریشهٔ آن را روی برآمدگی بگذارید تا ریشه‌ها به هر طرف گسترده شود. خاک‌رویی را در گودال بریزید تا طوقهٔ نهال هم سطح خاک‌های جانبی قرار گیرد.
5- نهال را آبیاری کنید.

برای کاشت نهال در محل اصلی به دو نفر نیاز است. یکی از آن‌ها باید ساقهٔ نهال را طوری بگیرد که طوقهٔ درخت در وسط گودال و کمی پایین‌تر از سطح زمین قرار بگیرد و دیگری با بیل یا بیلچه خاک مورد نیاز را در چاله بریزد.

10-6- داشت

داشت به کارهایی مانند آبیاری، سله‌شکنی، وجین کردن، کود دادن، سم‌پاشی، واکاری و خاک دادن پای بوته‌ها می‌گویند که برای نگهداری و پرورش گیاه پس از کاشت انجام می‌شود. به عبارت دیگر به همهٔ کارهایی که انجام می‌گیرد تا گیاه تربیت شود و به رشد مناسب برسد، داشت گفته می‌شود.

یکی از کارهای مهم داشت، «آبیاری» است. آبیاری باید متناسب با شرایط آب‌وهوایی و نیاز گیاه انجام شود و غفلت از این کار به خشک شدن یا پوسیدن ریشه و از بین رفتن آن در چند روز، می‌انجامد.

نگهداری شوید، شمعدانی، نهال انگور و پتوس

- در دورهٔ رشد، از گیاه خود نگهداری کنید. نگذارید بستر کاشت خشک شود.
- در فاصلهٔ کاشت تا برداشت، کشت خود را بررسی کنید. هر نوع گیاهی به‌جز گیاه اصلی در مزرعه، علف هرز محسوب می‌شود و باید بی‌درنگ حذف گردد.
- میانگین رشد هفتگی گیاه را با خط‌‌کش اندازه بگیرید و در گزارش نهایی بیاورید. 
- بستر کاشت قلمه‌ها باید همواره به اندازهٔ کافی نم‌دار باشد. برای این کار می‌توانید قلمه‌ها را با روش‌های گوناگون آبیاری کنید.
- در مناطق سردسیر و معتدل می‌توان، بعد از پایان سرمای زمستان و اوایل بهار، گلدان شمعدانی را در فضای بیرون قرارداد. اگر بخواهید می‌توانید بوته‌ها را از گلدان درآورید و در باغچه بکارید.
- اگر ریشهٔ گل، گلدان را پر کند، رشد آن کاهش می‌یابد. در این هنگام باید گلدان را با گلدانی بزرگ‌تر عوض کنید. برای این‌کار باید گل را هنگامی‌ که خاک گلدان کمی خشک شده است، از گلدان کوچک در آورید و بدون این‌که خاک اطراف ریشه از هم بپاشد آن‌را در گلدان بزرگ‌تر بکارید.
- ساقه‌های پتوس را با هَرَس کردن به شکل مرتب آرایش دهید یا با بستن ریسمان، آن‌ها را روی دیوار هدایت کنید. 
- برخی گیاهان را که نیاز غذایی بیشتری دارند، می‌توان در فصل رشد به‌طور ماهانه با کودهای محلول در آب تغذیه کرد.
- بعد از کاشت نهال، مراقبت‌های ویژه‌ای مانند آبیاری، مبارزه با بیماری‌ها و کنترل آفات، هرس کردن، کود دادن، مبارزه با علف‌های هرز، ترمیم جوی‌های آبیاری و نرم کردن خاک پای درختان در زمان‌های مشخصی انجام می‌شود.

10-7- برداشت

پس از رسیدن بخش مورد استفاده گیاه، باید آن‌را با دست یا ماشین برداشت کنید. بسته به نوع کشت و هدف تولید، ممکن است گیاه در مراحل گوناگونی مانند تولید گل یا میوه و... برداشت شود.

برداشت شوید: سبزی شوید را پس از رشد کافی و پیش از به گل رفتن می‌توانید برداشت کنید. برای برداشت، ساقه را با داس یا قیچی از نزدیک سطح زمین ببرید و در دسته‌های مناسب بسته‌بندی و به بازار عرضه کنید.

بستر کاشت را پس از برداشت، بلافاصله آبیاری کنید. از محل ساقه‌های باقی‌مانده به‌تدریج جوانه‌های جدیدی رشد می‌کنند و بعد از مدتی دوباره قابل برداشت می‌شود.

برداشت شمعدانی: می‌توانید گلدان‌های گل شمعدانی را هنگامی‌که به گل رفته‌اند در بازار بفروشید.

پتوس: پس از آن که گیاه کمی رشد کرد و ساقه‌های آن از لبهٔ گلدان آویزان شد یا گلدان را پر کرد می‌توانید آن‌ها را در بازار بفروشید.

نهال انگور: نهال‌ها در پاییز همان سال آماده کاشت در محل اصلی یا فروش هستند و می‌توانید آن‌ها را با گلدان بفروشید.

10-8- پرورش سبزه‌های کوزه‌ای

سبزهٔ کوزه‌ای را می‌توانید با یک کوزهٔ سفالی و کمی بذر تره‌تیزک (شاهی) درست کنید. این سبزه برای سفرهٔ هفت‌سین خانواده یا فروش در بازارچه مناسب است.

روش کار

- کوزه را از آب پر کنید و یک شبانه‌روز آن را نگه‌داری کنید تا جدار کوزه کاملاً خیس شود. 
- یک جوراب نایلونی کهنه روی کوزه بکشید. 
- بذر شاهی را که 24 ساعت در آب خیس کرده‌اید، به آرامی با دست چنان روی کوزه بکشید که بذرها به‌طور یکنواخت همه جا پخش شوند.
- کوزه را همواره پر از آب نگه‌داری کنید تا آب از داخل کوزه به جدارهٔ آن راه یابد و بذر شاهی جوانه بزند. با این کار ریشهٔ شاهی به سطح بیرونی کوزه می‌چسبد.
- کوزه را در محل پر نور قرار دهید و گاه‌گاهی آن را بچرخانید تا نور به همه جای آن برسد. بعد از چند روز کوزه سبز می‌شود و از تماشای آن لذت خواهید برد.

اگر بخواهید برای فروش در نوروز سبزه بکارید، بهتر است سبزه را در کوزه‌هایی با شکل‌های زیبا بکارید تا افراد بیشتری تولیدات شما را بخرند.

شکل 19-10- پرورش سبزه کوزه‌ای

شکل 20-10- برخی از گل‌های سمی